Խմբագրական

Նոյեմբեր 02, 2016 01:35

Ի՞նչ անել. ախտորոշում, ախտահանում, սանացիա և սանիտարական հատում

Ի՞նչ անել. ախտորոշում, ախտահանում, սանացիա և սանիտարական հատում

Հայաստանի առջև ծառացած թիվ մեկ մարտահրավերը տնտեսական բնույթի է: Պաշտպանության, անվտանգության և մյուս համակարգերին վերաբերող խնդիրներն ածանցվում են տնտեսականից:

Թույլ տնտեսությունը նշանակում է ոչ արդիական բանակ, խոցելի անվտանգություն, արտագաղթող բնակչություն, աղքատության բարձր մակարդակ և այլն: Այսինքն՝ նշանակում է այն, ինչ ունենք հիմա:

1991-ից հետո առաջացած խնդիրները սկզբում ընդունված էր համարել որպես անցումային շրջանին բնորոշ երևույթներ: Հետագայում պարզվեց, որ անցումային շրջանը ոչ մի կերպ չի ավարտվում, քանզի «անցումային» խնդիրները ոչ միայն չեն վերանում, այլ դեռ մի բան էլ խորանում են:

Անկախության ոչ մանկական հիվանդությունները

Խորհրդային Միության փլուզումից հետո ՀՀ-ում տեղի ունեցած գործընթացները ձևավորեցին որոշակի տնտեսական համակարգ, որը ձևով շուկայական է, բայց բովանդակությամբ արևելյան «բազար» է հիշեցնում, որտեղ, մեղմ ասած, կան հավասարներ և ավելի հավասարներ:

Խորհրդային շրջանի և այժմյան տարբերությունն ընդամենն այն է, որ մասնավոր սեփականության ինստիտուտը մեզանում ամրագրված է օրենսդրությամբ, սակայն հիմնական ֆինանսական հոսքերն անուղղակիորեն վերահսկվում են պետության, ավելի ճիշտ՝ պետական իշխանությունը ներկայացնող սուբյեկտների կողմից, ինչը ստեղծում է քվազիշուկայական մթնոլորտ. առկա է իշխանության և խոշոր բիզնեսի սերտաճում:

Այժմ ռեսուրսների սղությունը բերում է մի կողմից իշխանության և բիզնեսի է՛լ ավելի սերտաճված վիճակի, մյուս կողմից՝ սեփականության խոշորամասշտաբ վերաբաշխման գործընթացի: Արդյունքում՝ մեր երկիրը հայտնվել է անորոշության, տնտեսական ծուղակի և արատավոր փակ շղթայի մեջ:

Որքան շատ են ճնշում բիզնեսին, որպեսզի բավարարեն պետության, ինչպես նաև ֆորմալ ու ոչ ֆորմալ իշխանություն ունեցող մասնավոր անձանց պահանջները, այնքան ավելանում է բյուջետային լարվածությունը, և վատանում բիզնես մթնոլորտը: Որքան ավելանում է բյուջետային լարվածությունը, և վատանում բիզնես մթնոլորտը, այնքան ավելանում է արտաքին պարտքի միջոցով բյուջետային լարվածությունը թուլացնելու անհրաժեշտությունը: Որքան ավելանում է արտաքին պարտքը, այնքան Հայաստանը դառնում է «թոշակառու» տնտեսություն ունեցող երկիր և կանգնում «բանկրոտի» վտանգի առաջ:

Անկախության 25-րդ տարում այսպիսի խնդիրների բախվելը նշանակում է, որ մեր պետության ունեցած հիվանդություններն արդեն մանկական չեն, և սպառնում են խրոնիկական դառնալ:

Ախտորոշում և ախտահանում

Հայաստանում պետք է փոխվի տնտեսական քաղաքականության փիլիսոփայությունը: Այսպես ասած՝ ախտահանման ու սանացիայի անհրաժեշտություն կա: Որոշ դեպքերում չէր խանգարի նաև սանիտարական հատումը:

«Ի՞նչ անել» հարցադրմանը հանդիպում ես ամեն քայլափոխի: Անելիքները շատ պարզ են ու, միևույն ժամանակ, բարդ: Նայած, թե ինչ ես անում, ինչու ես անում և ինչպես ես անում:

Պետք է որպես աքսիոմատիկ ճշմարտություն ընդունել այն, որ մեր երկրի շարժիչ ուժը փոքր, միջին ու խոշոր գործարարությունն է:

Պետական բյուջե «լցնելը» նպատակից կամ ինքնանպատակից պետք է վերածվի միջոցի: Առաջնայինը տնտեսական աճի ու զարգացման հարցն է, բիզնես միջավայրի փոփոխությունը և աղքատության դեմ թիրախային պայքարը:

Քաղաքական ու սոցիալական ինստիտուտների չկայացածության և համապատասխան վերահսկողական մեխանիզմների բացակայության պայմաններում «Մեծ բյուջեի» քաղաքականությունը դառնում է «լեգալ կոռուպցիայի» գործիք: Այդ գործիքը նպաստում է մեկ պատուհանի սկզբունքով իրականացվող հանրային ռեսուրսների անարդյունավետ բաշխմանն ու մարդկանց նեղ խմբի օգտին ֆինանսական հոսքերի սեփականաշնորհմանը: Անհրաժեշտ է, հետևաբար, մասնավոր ձեռներեցությանն օժանդակել, կամ ավելի լավ կլինի բիզնեսին չխանգարելու մոտեցում որդեգրել:

Մակրոտնտեսական քաղաքականությունն իրականացնելիս պետք է թիրախային դիտարկել ՀՀ քաղաքացիների գնողունակ պահանջարկը, գործազրկության մակարդակը և աղքատությունը, այլ ոչ թե զուտ ինֆլյացիան և հարկեր/ՀՆԱ հարաբերակցությունը:

Տնտեսական քաղաքականությունը պետք է միտված լինի մեր երկրի մրցունակության բարձրացմանը, որը պայմանավորված է հետևյալ կետերով՝

-շուկայական ինստիտուտների կայացման մակարդակը,

-ենթակառուցվածքների զարգացման մակարդակը,

-մակրոտնտեսական կայունությունը,

-առողջապահական ու կրթական մակարդակը,

-բարձրագույն կրթության որակը,

-աշխատաշուկայի կառուցվածքը,

-գործազրկության մակարդակը,

-ֆինանսական շուկայի զարգացածությունը և թափանցիկությունը,

-ժամանակակից տեխնոլոգիաների ներդրման աստիճանը,

-շուկայի (սպառողների) ծավալը,

-բիզնեսի պաշտպանվածությունը և օրենսդրությունը,

-ինովացիաների ներդրման հնարավորությունները:

Այս բոլոր կետերով կան միջազգային ինդեքսներ, և մեր խնդիրը պետք է լինի այդ ինդեքսների մասով Հայաստանի դիրքերը բարելավելը, որպեսզի ներքին ու հատկապես արտաքին ներդրողները հետաքրքրություն ցուցաբերեն մեր երկրի հանդեպ, այլ ոչ թե սահմանափակեն իրենց ներկայությունը հայկական տնտեսության մեջ և միլիարդավոր դոլարների արտահոսք կազմակերպեն:

Տնտեսական աճի ու զարգացման ապահովման համար կարևորվում է նաև պետության հակամենաշնորհային քաղաքականությունը, որի հիմքում պետք է լինեն ոչ թե հակամրցակցային երևույթների հայտնաբերումն ու տուգանումը, այլ արհեստական մենաշնորհների և հակամրցակցային երևույթների կանխարգելման փիլիսոփայությունը:

ՀՀ քաղաքացին, պետությունը և գործարար միջավայրը

Կրկնելը տվյալ դեպքում անհրաժեշտություն է. ամեն ինչի հիմքում տնտեսությունն է: Իհարկե, ամենակարևորը գաղափարն է, բայց գաղափարն առանց բազայի հնարավոր չէ կյանքի կոչել: Բազան այդ ստեղծում են լավ իմաստով անհանգիստ ու պրպտող մարդիկ, ովքեր դառնում են սեփականատերեր, դիմում են ռիսկի ու լոկոմոտիվի դեր կատարում պետության զարգացման գործում: Շահում են այն երկրները, որտեղ պաշտպանված է մասնավոր սեփականությունը, և ձեռներեցությանը տրված են ազատություններ: Այս առումով հեծանիվ պետք չէ հորինել. հարկաբյուջետային ու դրամավարկային քաղաքականությունը պետք է միտված լինի տեղական արտադրության խթանմանը, արտահանման փոխարինմանը և աղքատության վերացմանը:

Մեր բիզնեսին պետք է տալ ազատորեն գործելու հնարավորություն և ՀՀ քաղաքացիների մեծ մասին վարկային գերությունից ազատելու մեխանիզմներ ներդնել:

Բիզնեսի զարգացմանը նպաստող խաղի կանոններ սահմանելով, մասնավոր սեփականության ինստիտուտի պաշտպանության գործուն մեխանիզմներ ստեղծելով, խոշոր բիզնեսի սոցիալական պատասխանատվությունն ավելացնելով է միայն հնարավոր բիզնես միջավայրի փոփոխություն ապահովել:

Այս ուղղությամբ պետք է նաև կոնկրետ գործողություններ իրականացվեն ընթացիկ ժամանակահատվածում: Մասնավորապես՝

1. Հարկային ողջամիտ բեռի սահմանում և խաղի փոխընդունելի պայմաններ փոքր, միջին ու խոշոր բիզնեսի համար: Հարկային նոր օրենսգիրքը ճիշտ հակառակ տրամաբանությամբ է գրված և ուրեմն, պետք է արմատապես վերափոխվի:

2. Փաստաթղթաշրջանառության ամբողջական շղթայի ապահովում, ինչը պետք է սկսել ոչ թե փոքր, այլ խոշոր բիզնեսից: Անհատ ձեռներեցը կամ փոքր խանութի սեփականատերը հնարավորություն չունեն խոշորին ճնշել ու նրանից հաշիվ-ապրանքագիր պահանջել, բայց մյուս կողմից էլ խոշորին պետք է ազատել «սև» գումարներ «վերևներին» հասցնելու, ընտրությունների ժամանակ փողով ձայներ ապահովելու, պաշտոնյաների արձակուրդներն ու ժամանցը ֆինանսավորելու բեռից, որպեսզի խոշորն ազատվի «կողմնակի» հարկերից, և ամեն ինչ իր տեղն ընկնի:

Եթե օրենսդրական դաշտը հստակեցվի, ու բոլորի համար խաղի նույն կանոնները սահմանվեն, ապա տնտեսական միջավայրը սանացիայի կենթարկվի առանց ցնցումների, իսկ ովքեր դիմադրեն՝ «կընկնեն» սանիտարական հատման տակ:

3. Փաստաթղթաշրջանառության բարելավմանը կնպաստի նաև մաքսային համակարգում, այսպես կոչված, հսկիչ գներից ամբողջությամբ հրաժարվելը:

Նոր կառավարությունը մասամբ է գնացել դրան, սակայն եթե հարկային վարչարարությունը անհրաժեշտ մակարդակի վրա բերվի, ապա անկախ այն բանից, թե որ պետությունից է ներմուծում իրականացվել՝ կարելի է հիմք ընդունել ներմուծողի ներկայացրած հաշիվ-ապրանքագիրը:

Եթե մի պահ ենթադրենք, որ այդ դեպքում ոմանք կփորձեն ցածր արժեքով հաշիվ-ապրանքագիր ներկայացնել, որպեսզի մաքսազերծման համար քիչ գումար վճարեն, ապա, միևնույն է, նույն այդ ապրանքն իրացվելու է ներքին շուկայում բարձր գնով, հետևաբար այլ հարկատեսակներով կարելի է ապահովել բյուջեի մուտքը, ինչի համար, կրկնեմ, համապատասխան որակի հարկային վարչարարություն է պետք ունենալ: Հասկանալի է, որ մեկ օրվա ընթացքում այդ մեխանիզմն ապահովելը դժվար է, սակայն դրան ձգտելը օրակարգային հարց է: Բացի այդ՝ պետությունն իր անկատար հարկային համակարգի գոյության պատճառով չպետք է գործարարների հետ հարաբերվի օրինախախտների կանխավարկածով:

4. Հրաժարվել բիզնեսից կանխավճարներ պահանջելու պրակտիկայից:

Հասկանալի է, որ բյուջեում փողի դեֆիցիտ կա, և կան անհետաձգելի ծախսեր, բայց Կառավարությունն այն բանի համար է, որ ձև գտնի, թե ինչպես կատարել պետության պարտավորությունները, և ինչպես չխանգարել մասնավոր ձեռներեցությանը:

5. Ոչ պակաս կարևոր է ճչացող անարդարությունների դեմն առնելը: Բարոյահոգեբանական վիճակը միայն այդպես է հնարավոր փոխել: Ընդամենը մի քանի քայլ, և կարելի է դրական հույսեր արթնացնել:

Այդ մասին բազմիցս խոսվել է, բայց ավելորդ չեմ համարում հիշեցնելը: Խոսքը պետության ու հանրության հետ փայ մտած «բիզնեսների» դեմն առնելու մասին է:

Փողոցներում կարմիր ներկ շաղ տալու օգնությամբ փող հավաքելը ՀՀ քաղաքացիներին նվաստացնող «պրոցեդուրա» է, այլ ոչ թե բիզնես:

Տխրահռչակ արագաչափերը և երթևեկությունը նկարահանող սարքերը պետք է կատարեն ոչ թե հանրության հաշվին մասնավոր անձանց հարստացելու, այլ վթարները կանխարգելող գործառույթ: Պետք է նաև փոխել տուգանքների չափերը՝ համապատասխանեցնելով դրանք ՀՀ քաղաքացիների միջին եկամուտների չափերին:

Հանրության մոտ ռացիոնալ սպասումները միայն այսպիսի քայլերով է հնարավոր առաջացնել:

. . .

Եթե մենք ներքին փոփոխություններ չանենք, ապա դատապարտված ենք լինելու ավելի մեծ մասշտաբի «չորսօրյա պատերազմներ» ստանալու, տարածքային կորուստներ տալու և, որն ամենացավալին է, մարդկային զոհեր ունենալու:

Ինքնին հասկանալի է, որ տնտեսական կյանքի բարելավումը հնարավոր չէ առանց քաղաքական բարեփոխումների, բայց սա արդեն այլ խոսակցության թեմա է: Միայն մեկ բան՝ Հայաստանն այս տարածաշրջանում կա՛մ կլինի ամենապրոգրեսիվ պետությունը, կա՛մ չի լինի ընդհանրապես: Երկրորդ տարբերակը բացառողները պետք է համախմբվեն ու ձգտեն փոփոխությունների:

Անդրանիկ Թևանյան

ՀԱՄԱԽՄԲՈՒՄ կուսակցության խորհրդի համակարգող,

տնտեսագիտության թեկնածու

Հ.Գ.: Հայաստանի տնտեսության ֆիզիկական ծավալները փոքր են, և մեզ համար մեծ շռայլություն է կորցրած հնարավորություններ ունենալը: Այսինքն՝ մենք տուժում ենք ոչ միայն սխալ քայլերից, այլ նաև չարված ճիշտ քայլերից:

Վերջերս որոշվել է վերաբացել Գյումրիի օդակայանը և թռիչքներ կազմակերպել դեպի Մոսկվա: Դա նշանակում է օդակայանի հարակից ենթակառուցվածքների գործարկում, աշխատատեղեր, որոշակի տնտեսական աշխուժություն և այլն:

Հիմա հարց է առաջանում՝ իսկ ինչո՞ւ Գյումրիի օդակայանը փակվեց, և ինչո՞ւ փակվելուց հետո չէր վերագործարկվում: Հարցերն ամենևին էլ հռետորական չեն:

Այս խորագրի վերջին նյութերը

Նիկոլը ճիշտ չէ, իսկ Սերժ Սարգսյանը սխալվեց

Նիկոլը ճիշտ չէ, իսկ Սերժ Սարգսյանը սխալվեց

Ապրիլ 23, 2019 11:45 Նիկոլը ճիշտ էր 2018թ. ապրիլի 23–ին, բայց սխալվեց վարչապետ դառնալուց հետո:
Փաշինյանը կրկին խոսեց ձևի ու լռեց բովանդակության մասին

Փաշինյանը կրկին խոսեց ձևի ու լռեց բովանդակության մասին

Մարտ 12, 2019 18:40 Նա պառակտել է Հայաստանի հանրությանը, բայց պատրաստ է խաղաղություն քարոզել հարևան երկրում ու քիրվայություն անել ադրբեջանցիների հետ:
Լևոն Տեր-Պետրոսյանի սպասելի նյարդայնացումը

Լևոն Տեր-Պետրոսյանի սպասելի նյարդայնացումը

Մարտ 01, 2019 16:50 Իրականությունն այն է, որ «Մարտի 1»-ը հնարավոր դարձավ ատելության մթնոլորտի արդյունքում:
Չդառնալ «Մարտի 1»-ի վարչապետ

Չդառնալ «Մարտի 1»-ի վարչապետ

Փետրվարի 22, 2019 10:10 96-ի կեղծիքների ու բռնության հետևանք էին 98-ի իշխանափոխությունը, 1999-ի հոկտեմբերի 27-ը ու 2008–ի մարտի 1-ը:
«Մեղավորության կանխավարկածը». Փաշինյանը արմենբաշիական համակարգ է ուզում կառուցել (տեսանյութ)

«Մեղավորության կանխավարկածը». Փաշինյանը արմենբաշիական համակարգ է ուզում կառուցել (տեսանյութ)

Փետրվարի 13, 2019 20:53 Դե արի ու այսքանից հետո քննադատիր նրանց, ովքեր Փաշինյանի՝ իշխանության գալու մեջ դրսի ուժերի դավադրություն են տեսնում:
Կենտրոնական բանկի «մեսիջը» կառավարությանն ու հպարտ քաղաքացիներին

Կենտրոնական բանկի «մեսիջը» կառավարությանն ու հպարտ քաղաքացիներին

Փետրվարի 05, 2019 13:05 Որքան էլ ԱՎԾ–ն ուշացրեց տարեկան մակրոցուցանիշների ամփոփումը, միևնույն է, վերջում թվերը հեղափոխական չստացվեցին։
Փաշինյանը՝ Սորոսի ու Բոլթոնի արանքում

Փաշինյանը՝ Սորոսի ու Բոլթոնի արանքում

Փետրվարի 04, 2019 19:00 Բոլթոնի պլանով նախատեսվում է, որ Հայաստանը պետք է զիջումների գնա Արցախի հարցում՝ մինչ այդ պատրաստելով հասարակությանը «խաղաղությանը»:
Փաշինյանը մերժո՞ւմ է Բոլթոնի պլանը

Փաշինյանը մերժո՞ւմ է Բոլթոնի պլանը

Փետրվարի 02, 2019 11:35 Ինչո՞ւ Փաշինյանը մտավ Բոլթոնի պլան և ինչո՞ւ է այժմ փախչում դրանից։
Ռ. Քոչարյան, Ս. Բաբայան, Վ. Մանուկյան, Ս. Սարգսյան, Վ. Սարգսյան. տարբեր ճակատագրեր, բայց մեկ ընդհանուր ուղի

Ռ. Քոչարյան, Ս. Բաբայան, Վ. Մանուկյան, Ս. Սարգսյան, Վ. Սարգսյան. տարբեր ճակատագրեր, բայց մեկ ընդհանուր ուղի

Հունվար 28, 2019 16:34 Հիմա կրկին, ինչպես 1998–ին, Հայաստանի ու Արցախի գլխին մութ ամպեր են կուտակվում։
Մեծ խաղի փոքրիկ դետալները

Մեծ խաղի փոքրիկ դետալները

Հունվար 24, 2019 11:55 Գալի՞ս է Փաշինյանի՝ «Պատերա՞զմ, թե՞ խաղաղություն» գրելու ժամանակը։
Ինչպես է Նիկոլ Փաշինյանը նախապատրաստվում խաղաղությանը

Ինչպես է Նիկոլ Փաշինյանը նախապատրաստվում խաղաղությանը

Հունվար 17, 2019 12:20 Փաշինյանը չունի Արցախի խնդրի լուծման հարցում որոշումներ կայացնելու մանդատ, լեգիտիմություն ու անհրաժեշտ պաշար:
Փաշինյանը գոհ է գրքերի վաճառքից. ինչո՞ւ են հայերը սկսել շատ կարդալ (տեսանյութ)

Փաշինյանը գոհ է գրքերի վաճառքից. ինչո՞ւ են հայերը սկսել շատ կարդալ (տեսանյութ)

Հունվար 09, 2019 14:15 Փաստորեն, եթե Քոչարյանի գրքի վաճառքը սկսվի Հայաստանում, ապա Փաշինյանը կարող է է՛լ ավելի մեծ ռեկորդների մասին խոսել:
Թումանյանի «մեսիջը» հայ ժողովրդին

Թումանյանի «մեսիջը» հայ ժողովրդին

Հունվար 03, 2019 09:55 Դերասանությունը գեղեցիկ է բեմի վրա, ուր խաղում են, բայց այն գարշելի է կյանքի մեջ, ուր ապրում են: Բեմի վրա խաղացողները շնորհքով մարդիկ են, իսկ կյանքում խաղացողները՝ ցածերն ու կեղծավորները:
2018-ը՝ մերժման, իսկ 2019-ը ՝ ԽԵԼՔԻ տարի

2018-ը՝ մերժման, իսկ 2019-ը ՝ ԽԵԼՔԻ տարի

Դեկտեմբեր 31, 2018 21:22 Մեզ մոտ ոչ թե նոր Հայաստանի նոր իշխանություն է ձևավորվել, այլ հին Հայաստանի վերջին իշխանությունը:
Փաշինյանի և Ալիևի ասիմետրիկ վարքագիծը. վտանգավոր խաղ է սկսված

Փաշինյանի և Ալիևի ասիմետրիկ վարքագիծը. վտանգավոր խաղ է սկսված

Դեկտեմբեր 26, 2018 16:00 Բոլթոնի պլանի կյանքի կոչումն է, որ ոգևորել է Ադրբեջանին ու, ամենայն հավանականությամբ, այդ պլանը դիմադրության չի հանդիպել Հայաստանում:
Ի՞նչ բացահայտեց գաղտնալսումը

Ի՞նչ բացահայտեց գաղտնալսումը

Դեկտեմբեր 06, 2018 14:15 Հասկանո՞ւմ է արդյոք Փաշինյանը, որ շատ ավելի լուրջ խնդիրներ մեր պետության և անձամբ իր համար կառաջանան, եթե նա բացի «Պանդորայի արկղը»:
Լեզվի սայթաքում ըստ Ֆրեյդի՞, թե՞ ըստ Փաշինյանի (տեսանյութ)

Լեզվի սայթաքում ըստ Ֆրեյդի՞, թե՞ ըստ Փաշինյանի (տեսանյութ)

Նոյեմբեր 27, 2018 14:40 «Նիկոլը Ճիշտ էր, ես սխալվեցի» սարգսյանական ձևակերպումն այլ իմաստ է ստանում:
Ո՞վ կհաղթի ընտրություններում

Ո՞վ կհաղթի ընտրություններում

Նոյեմբեր 22, 2018 17:00 Տիգրան Մուկուչյանը, դեմքի անմեղ հայացքով ու իր բարի աչուկները ճպճպացնելով, մեզ կհաղորդի թվերը այնպես, ինչպես հաղորդում էր նախորդ ընտրությունների ժամանակ:
Օլիգարխիայի երկաթյա կանոնը «Քաղաքացիական պայմանագրում»

Օլիգարխիայի երկաթյա կանոնը «Քաղաքացիական պայմանագրում»

Նոյեմբեր 16, 2018 11:38 ՀՀԿ-ն ու դրա լիդերը ցանկության դեպքում անգամ չէին կարող այնպիսի մոդել ստեղծել, ինչպիսին որ ստեղծում է Նիկոլ Փաշինյանը:
Ամբոխի և իշխանության հարաբերությունները. Փաշինյանը կգնա՞ Ռոբեսպիերի ճանապարհով

Ամբոխի և իշխանության հարաբերությունները. Փաշինյանը կգնա՞ Ռոբեսպիերի ճանապարհով

Նոյեմբեր 09, 2018 15:28 Ո՞վ կդառնա Նիկոլ Փաշինյանի իշխանության գլխավոր հակառակորդը: