Խմբագրական

Հունվար 26, 2018 11:50

Ինչի վրա է հիմնված հայաստանյան ավտորիտարիզմը

Ինչի վրա է հիմնված հայաստանյան ավտորիտարիզմը

1991-ին անկախություն ձեռքբերելուց հետո Հայաստանը ոչ մի կերպ չի կարողանում դուրս գալ անցումային փուլից:

Հայտարարվեց, որ անցում է կատարվում տոտալիտար կառավարման համակարգից դեպի ժողովրդավարականի: Վերջինս ենթադրում է ընտրովի իշխանություններ, մասնավոր ու խառը սեփականության ինստիտուտների պաշտպանվածություն, մարդու իրավունքների պաշտպանության գլխավոր երաշխավոր հանդիսացող անկախ դատական համակարգ, իշխանության և բիզնեսի տարանջատում, կայացած քաղաքացիական ինստիտուտներ և հասարակություն, իշխանության ճյուղերի տարանջատում, մրցակցային աշխատաշուկա, ազատ 4-րդ իշխանություն:

Մեզ մոտ ավտորիտարիզմ է: Երբեմն այն կոշտ տեսք է ստանում, իսկ երբեմն էլ՝ փափուկ: Իշխանությունը կոշտացնում է իր քաղաքականությունը ՀՀ քաղաքացիների նկատմամբ, երբ սեփական դիրքը կորցնելու վտանգ է տեսնում, իսկ «փափկում» է, երբ աթոռին բան չի սպառնում:

Ռացիոնալ և իռացիոնալ ավտորիտարիզմ

Միջազգային փորձը ցույց է տալիս, որ դեպի ժողովրդավարություն անցումն ավտորիտար համակարգով է հնարավոր կազմակերպել: Հարցն այն է, թե ի՞նչ հիմքերի վրա է դրված ավտորիտարիզմը: Եթե այն, այսպես ասած, լուսավոր է, ապա դրական անցումն ի վերջո տեղի կունենա, իսկ եթե առկա է հետադիմական ավտորիտարիզմ (աֆրիկյան, արաբական կամ միջինասիական որոշ երկրների տարբերակով), ապա ժողովրդավարական ազատություններ ակնկալելը միամտություն է:

Հասարակական ու քաղաքական ինստիտուտների չկայացվածության պայմաններում մեծանում է անձերի դերը: Հատկապես պետության առաջին դեմքի դերը. ավտորիտարիզմը նախևառաջ անձի իշխանություն է և հետո միայն՝ օրենքի:

Քաղաքագիտական կանոն է, որ ավտորիտարիզմը հիմնվում է առաջին դեմքի, այսպես կոչված, ավտարիտետի՝ հեղինակության վրա: Այդ հեղինակությունը, քաղաքական հոգեբան և սոցիոլոգ Ֆրոմի սահմանման համաձայն, հիմնականում լինում է ռացիոնալ կամ իռացիոնալ:

Կոմպետենտություն

Ռացիոնալ հեղինակության գլխավոր հատկանիշը կոմպետենտությունն է: Սա այն դեպքն է, երբ և՛ անմիջական ենթակաները, և՛ հանրության լայն շրջանակներն ընդունում են պետության գլխի՝ որոշումներ կայացնելու իրավունքը՝ ելնելով դրական սպասումներից ու արդյունքներից:

Ռացիոնալ լիդերները պատմական որոշակի առաքելություն են իրականացնում, իսկ հետագայում իրենց տեղը զիջում են նոր սերնդին: Եթե իշխանության հանձնում-ընդունումը տեղի է ունենում ժողովրդավարական մեխանիզմներով, ապա համարվում է անցումային փուլն ավարտված (քաղաքագետ Հանթինգթոնը գտնում էր, որ եթե երկու անգամ անընդմեջ իշխանությունը փոխվում է լեգիտիմ ընտրությունների միջոցով, ապա անցումային փուլը կարելի է ավարտված համարել):

Ռացիոնալ ավտորիտարիզմը օբյեկտիվորեն փոխարինում է պետական ինստիտուտների ու ժողովրդավարական ավանդույթների չկայացվածությանը: Վակուումը լցնում է անձը, և հանրությունը, ժողովրդավարական ձգտումներով հանդերձ, ժամանակավորապես ընդունում է այդ անձի ավտորիտար կառավարման լեգիտիմությունը: Այս պայմաններում դրվում են ապագա ժողովրդավարության տնտեսական հիմքերը, որին հաջորդում է քաղաքական խաղի կանոնների ժողովրդավարացումը: Արդյունքում ստացվում է քաղաքագետ Դալի նկարագրած պոլիարխիկ՝ բազմիշխանական համակարգ, որի պայմաններում հանրության տարբեր կազմակերպված խմբերը (կուսակցություններ, լոբբիստական կառույցներ, ֆինանսատնտեսական միավորներ և այլն) մրցակցային հիմունքներով պայքարում են իշխանության համար: Այս ամենն, ի դեպ, բերում է հզոր արհմիությունների կայացմանը, որի հիմքի վրա էլ գործում են ձախ ուժերը:

Վախ

Ի տարբերություն ռացիոնալի, իռացիոնալ ավտորիտարիզմի հիմքում վախն է: Ավտորիտար լիդերը վախենում է, որ կկորցնի իշխանությունը և կիրառում է բոլոր մեթոդներն այն պահելու համար (կոմպրոմատներ, բռնություններ, կեղծիքներ, բանսարկություններ, կաշառումներ և այլն):

Իռացիոնալ լիդերը վախենում է իր շրջապատից, զգուշանում հանրությունից ու կասկածում բոլորին: Մյուս կողմից էլ՝ իռացիոնալ լիդերի ենթակաների վախն արտահայտվում է սեփական տեղը իշխանական բուրգում չկորցնելու ձգտման մեջ. քծնանքը, շողոքորթությունը, թիմակիցներին տրորելը, վերևից եկող ոչ օրինական հրամանները կատարելու պատրաստակամությունը դառնում են խաղի կանոններ: Առաջանում է խոր անջրպետ իշխող վերնախավի ու հանրության լայն շերտերի միջև՝ նպաստելով պետության լեգիտիմության կորստին:

Ինքնին հասկանալի է, որ իռացիոնալ ավտորիտարիզմը լեգիտիմ չի համարվում հանրության համար, քանզի պետության ու հանրային շահերի տեսանկյունից, որպես կանոն, բացասական արդյունքներ են արձանագրվում:

Իռացիոնալ ավտորիտարիզմի պայմաններում պետությունը տնտեսապես թուլանում է, խաթարվում է անվտանգության համակարգը, մարդիկ աղքատանում են, աճում է արտագաղթը: Բացի այդ՝ իռացիոնալ ավտորիտարիզմի դեպքում հանրային ցնցումների ու ֆորսմաժորների հավանականությունը մեծանում է:

Իռացիոնալ լիդերությամբ երկրները կա՛մ չեն հաղթահարում անցումային փուլը ու դառնում են հետամնաց պետություններ (աֆրիկյան փորձը դա է ցույց տալիս), կա՛մ դուրս են գալիս այդ վիճակից ներքին ցնցումների (մեծ կամ փոքր) և այլ ֆորսմաժորային (ներքին կամ արտաքին) գործոնների ազդեցությամբ:

Ռացիոնալ և իռացիոնալ ավտորիտարիզմի համեմատական վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ առաջինի դեպքում լիդերն ունի ոչ միայն իշխանությունը պահելու, այլ նաև պետական առաքելություն (հայ «բարեփոխիչների» սիրելի Սինգապուրում այդպիսին էր Լի Կվան Յուն):

Իռացիոնալ ավտորիտարիզմի նպատակն ու առաքելությունը բացառապես անձնական իշխանության պահպանումն ու հանրային ռեսուրսների հաշվին հարստացումն է: Իռացիոնալ ավտորիտարիզմի պայմաններում չկա հանրային ու պետական նշանակության առաքելություն:

. . .

Հաշվի առնելով վերը նկարագրված հատկանիշները՝ դժվար չէ հասկանալ, թե ինչպիսի ավտորիտարիզմ է Հայաստանում և ինչպիսի գործընթացներ կարող են տեղի ունենալ: Երբ իշխանությունը կոմպետենտ չէ և ընդամենն ունի աթոռը պահելու ինքնանպատակ, այն էլ՝ վախը սրտում, ապա հետևանքները ողբերգական են լինում:

ՀՀ նոր Սահմանադրության պայմաններում ներիշխանական քաոսը և կառավարման անկայունությունը նորմ է դառնալու: Արդյունքներն իրենց երկար սպասեցնել չեն տա: Հարցն այն է, թե ինչպե՞ս Հայաստանը դուրս կգա այս վիճակից: Եվ ամենակարևորը՝ ի՞նչ գնով:

Անդրանիկ Թևանյան

«Պոլիտէկոնոմիա» հետազոտական ինստիտուտի տնօրեն

Այս խորագրի վերջին նյութերը

Փաշինյանը գոհ է գրքերի վաճառքից. ինչո՞ւ են հայերը սկսել շատ կարդալ (տեսանյութ)

Փաշինյանը գոհ է գրքերի վաճառքից. ինչո՞ւ են հայերը սկսել շատ կարդալ (տեսանյութ)

Հունվար 09, 2019 14:15 Փաստորեն, եթե Քոչարյանի գրքի վաճառքը սկսվի Հայաստանում, ապա Փաշինյանը կարող է է՛լ ավելի մեծ ռեկորդների մասին խոսել:
Թումանյանի «մեսիջը» հայ ժողովրդին

Թումանյանի «մեսիջը» հայ ժողովրդին

Հունվար 03, 2019 09:55 Դերասանությունը գեղեցիկ է բեմի վրա, ուր խաղում են, բայց այն գարշելի է կյանքի մեջ, ուր ապրում են: Բեմի վրա խաղացողները շնորհքով մարդիկ են, իսկ կյանքում խաղացողները՝ ցածերն ու կեղծավորները:
2018-ը՝ մերժման, իսկ 2019-ը ՝ ԽԵԼՔԻ տարի

2018-ը՝ մերժման, իսկ 2019-ը ՝ ԽԵԼՔԻ տարի

Դեկտեմբեր 31, 2018 21:22 Մեզ մոտ ոչ թե նոր Հայաստանի նոր իշխանություն է ձևավորվել, այլ հին Հայաստանի վերջին իշխանությունը:
Փաշինյանի և Ալիևի ասիմետրիկ վարքագիծը. վտանգավոր խաղ է սկսված

Փաշինյանի և Ալիևի ասիմետրիկ վարքագիծը. վտանգավոր խաղ է սկսված

Դեկտեմբեր 26, 2018 16:00 Բոլթոնի պլանի կյանքի կոչումն է, որ ոգևորել է Ադրբեջանին ու, ամենայն հավանականությամբ, այդ պլանը դիմադրության չի հանդիպել Հայաստանում:
Ի՞նչ բացահայտեց գաղտնալսումը

Ի՞նչ բացահայտեց գաղտնալսումը

Դեկտեմբեր 06, 2018 14:15 Հասկանո՞ւմ է արդյոք Փաշինյանը, որ շատ ավելի լուրջ խնդիրներ մեր պետության և անձամբ իր համար կառաջանան, եթե նա բացի «Պանդորայի արկղը»:
Լեզվի սայթաքում ըստ Ֆրեյդի՞, թե՞ ըստ Փաշինյանի (տեսանյութ)

Լեզվի սայթաքում ըստ Ֆրեյդի՞, թե՞ ըստ Փաշինյանի (տեսանյութ)

Նոյեմբեր 27, 2018 14:40 «Նիկոլը Ճիշտ էր, ես սխալվեցի» սարգսյանական ձևակերպումն այլ իմաստ է ստանում:
Ո՞վ կհաղթի ընտրություններում

Ո՞վ կհաղթի ընտրություններում

Նոյեմբեր 22, 2018 17:00 Տիգրան Մուկուչյանը, դեմքի անմեղ հայացքով ու իր բարի աչուկները ճպճպացնելով, մեզ կհաղորդի թվերը այնպես, ինչպես հաղորդում էր նախորդ ընտրությունների ժամանակ:
Օլիգարխիայի երկաթյա կանոնը «Քաղաքացիական պայմանագրում»

Օլիգարխիայի երկաթյա կանոնը «Քաղաքացիական պայմանագրում»

Նոյեմբեր 16, 2018 11:38 ՀՀԿ-ն ու դրա լիդերը ցանկության դեպքում անգամ չէին կարող այնպիսի մոդել ստեղծել, ինչպիսին որ ստեղծում է Նիկոլ Փաշինյանը:
Ամբոխի և իշխանության հարաբերությունները. Փաշինյանը կգնա՞ Ռոբեսպիերի ճանապարհով

Ամբոխի և իշխանության հարաբերությունները. Փաշինյանը կգնա՞ Ռոբեսպիերի ճանապարհով

Նոյեմբեր 09, 2018 15:28 Ո՞վ կդառնա Նիկոլ Փաշինյանի իշխանության գլխավոր հակառակորդը:
Ադրբեջանական ագրեսիան ու հայկական խաղաղասիրությունը

Ադրբեջանական ագրեսիան ու հայկական խաղաղասիրությունը

Նոյեմբեր 07, 2018 14:21 Փաշինյանի վարչապետ դառնալուց հետո Երևանի դիրքորոշումը Ղարաբաղի հարցում դարձավ հակասական ու էկլեկտիկ (ծայրահեղ խաղաղասիրականից մինչև ռազմատենչ):
Հեղափոխությունից հետո և արտահերթից առաջ

Հեղափոխությունից հետո և արտահերթից առաջ

Հոկտեմբեր 19, 2018 10:45 Հեղափոխությունը, միգուցե, կարելի է անել «դուխով», բայց պետությունը պետք է կառուցել ու զարգացնել ԽԵԼՔՈՎ:
Քաղաքական մանիպուլյացիա

Քաղաքական մանիպուլյացիա

Սեպտեմբեր 28, 2018 12:54 Ամբոխն անշնորհակալ է, դավաճան և մոռացկոտ. մանիպուլյատորը պետք է շատ լավ իմանա այդ մասին:
Ժողովրդավարությունը և ամբողջատիրությունը

Ժողովրդավարությունը և ամբողջատիրությունը

Սեպտեմբեր 24, 2018 19:07 Բռնապետական կամ ամբողջատիրական ռեժիմները հաստատվում են հիվանդ հասարակություններում։
Պատմական և հայաստանյան «սևերն» ու «սպիտակները». Լյուդովիկոս 16-րդից մինչև Նիկոլ Փաշինյան

Պատմական և հայաստանյան «սևերն» ու «սպիտակները». Լյուդովիկոս 16-րդից մինչև Նիկոլ Փաշինյան

Սեպտեմբեր 20, 2018 14:29 Հետո են տեսնելու, որ երջանկություն խոստացողները «Նապոլեոն» խոզի պես ձեռք են բերել նախորդների հատկանիշները...
Ինչպես թույլ չտալ զանգվածների ամբոխացումը

Ինչպես թույլ չտալ զանգվածների ամբոխացումը

Սեպտեմբեր 17, 2018 15:53 Ամբոխի ու կուռքի հարաբերությունները սադո-մազոխիստական սեռական հարաբերությունների են նման: Ամբոխին հեշտ է գայթակղել և օգտագործել:
Հրաժարվել «ինքնաոչնչացման բնազդից»

Հրաժարվել «ինքնաոչնչացման բնազդից»

Սեպտեմբեր 08, 2018 14:00 Մոսկվան կոշտ «մեսիջներ» է հղում, իսկ Երևանը ներսում ձգտում է պահել հեղափոխական պաթոսը: Թե ուր կհասցնի մեզ այս ամենը, կերևա շատ շուտով:
Չմոռանանք, թե ինչու են հավաքվել

Չմոռանանք, թե ինչու են հավաքվել

Մայիս 14, 2018 19:25 Վերջին 27 տարում կադրային ոլորտում հիմնականում առաջնորդվել են «Պոլի փեդ լինի, ՀՀՇ-ից լինի» տխրահռչակ սկզբունքով:
Ռետրո. Շուշիի ազատագրումը. միֆեր և իրականություն

Ռետրո. Շուշիի ազատագրումը. միֆեր և իրականություն

Մայիս 09, 2018 09:40 Եթե հավատալու լինենք պաշտոնական քարոզչությանը, ապա Ղարաբաղյան պատերազմը հաղթել են Սերժ Սարգսյանը և Զորի Բալայանը, բայց դա մեծագույն բլեֆ է:
Հայաստանն առանց Սերժ Սարգսյանի

Հայաստանն առանց Սերժ Սարգսյանի

Ապրիլ 20, 2018 09:30 «Քա՛յլ արա, մերժի՛ր Սերժին» կարգախոսը վերածվել է համազգային գաղափարի: ՀՀԿ ղեկավարը դարձել է համազգային հակահերոս:
Ե՞րբ է իրականում ուրախանում թուրքը

Ե՞րբ է իրականում ուրախանում թուրքը

Մարտ 05, 2018 15:30 Սամվել Բաբայանին ու Վազգեն Սարգսյանին ռազմական դիկտատուրայի մեջ մեղադրողներն այժմ այնպիսի տնտեսական ու քաղաքական դիկտատուրա են հաստատում, որ ...