Խմբագրական

Հունվար 26, 2018 11:50

Ինչի վրա է հիմնված հայաստանյան ավտորիտարիզմը

Ինչի վրա է հիմնված հայաստանյան ավտորիտարիզմը

1991-ին անկախություն ձեռքբերելուց հետո Հայաստանը ոչ մի կերպ չի կարողանում դուրս գալ անցումային փուլից:

Հայտարարվեց, որ անցում է կատարվում տոտալիտար կառավարման համակարգից դեպի ժողովրդավարականի: Վերջինս ենթադրում է ընտրովի իշխանություններ, մասնավոր ու խառը սեփականության ինստիտուտների պաշտպանվածություն, մարդու իրավունքների պաշտպանության գլխավոր երաշխավոր հանդիսացող անկախ դատական համակարգ, իշխանության և բիզնեսի տարանջատում, կայացած քաղաքացիական ինստիտուտներ և հասարակություն, իշխանության ճյուղերի տարանջատում, մրցակցային աշխատաշուկա, ազատ 4-րդ իշխանություն:

Մեզ մոտ ավտորիտարիզմ է: Երբեմն այն կոշտ տեսք է ստանում, իսկ երբեմն էլ՝ փափուկ: Իշխանությունը կոշտացնում է իր քաղաքականությունը ՀՀ քաղաքացիների նկատմամբ, երբ սեփական դիրքը կորցնելու վտանգ է տեսնում, իսկ «փափկում» է, երբ աթոռին բան չի սպառնում:

Ռացիոնալ և իռացիոնալ ավտորիտարիզմ

Միջազգային փորձը ցույց է տալիս, որ դեպի ժողովրդավարություն անցումն ավտորիտար համակարգով է հնարավոր կազմակերպել: Հարցն այն է, թե ի՞նչ հիմքերի վրա է դրված ավտորիտարիզմը: Եթե այն, այսպես ասած, լուսավոր է, ապա դրական անցումն ի վերջո տեղի կունենա, իսկ եթե առկա է հետադիմական ավտորիտարիզմ (աֆրիկյան, արաբական կամ միջինասիական որոշ երկրների տարբերակով), ապա ժողովրդավարական ազատություններ ակնկալելը միամտություն է:

Հասարակական ու քաղաքական ինստիտուտների չկայացվածության պայմաններում մեծանում է անձերի դերը: Հատկապես պետության առաջին դեմքի դերը. ավտորիտարիզմը նախևառաջ անձի իշխանություն է և հետո միայն՝ օրենքի:

Քաղաքագիտական կանոն է, որ ավտորիտարիզմը հիմնվում է առաջին դեմքի, այսպես կոչված, ավտարիտետի՝ հեղինակության վրա: Այդ հեղինակությունը, քաղաքական հոգեբան և սոցիոլոգ Ֆրոմի սահմանման համաձայն, հիմնականում լինում է ռացիոնալ կամ իռացիոնալ:

Կոմպետենտություն

Ռացիոնալ հեղինակության գլխավոր հատկանիշը կոմպետենտությունն է: Սա այն դեպքն է, երբ և՛ անմիջական ենթակաները, և՛ հանրության լայն շրջանակներն ընդունում են պետության գլխի՝ որոշումներ կայացնելու իրավունքը՝ ելնելով դրական սպասումներից ու արդյունքներից:

Ռացիոնալ լիդերները պատմական որոշակի առաքելություն են իրականացնում, իսկ հետագայում իրենց տեղը զիջում են նոր սերնդին: Եթե իշխանության հանձնում-ընդունումը տեղի է ունենում ժողովրդավարական մեխանիզմներով, ապա համարվում է անցումային փուլն ավարտված (քաղաքագետ Հանթինգթոնը գտնում էր, որ եթե երկու անգամ անընդմեջ իշխանությունը փոխվում է լեգիտիմ ընտրությունների միջոցով, ապա անցումային փուլը կարելի է ավարտված համարել):

Ռացիոնալ ավտորիտարիզմը օբյեկտիվորեն փոխարինում է պետական ինստիտուտների ու ժողովրդավարական ավանդույթների չկայացվածությանը: Վակուումը լցնում է անձը, և հանրությունը, ժողովրդավարական ձգտումներով հանդերձ, ժամանակավորապես ընդունում է այդ անձի ավտորիտար կառավարման լեգիտիմությունը: Այս պայմաններում դրվում են ապագա ժողովրդավարության տնտեսական հիմքերը, որին հաջորդում է քաղաքական խաղի կանոնների ժողովրդավարացումը: Արդյունքում ստացվում է քաղաքագետ Դալի նկարագրած պոլիարխիկ՝ բազմիշխանական համակարգ, որի պայմաններում հանրության տարբեր կազմակերպված խմբերը (կուսակցություններ, լոբբիստական կառույցներ, ֆինանսատնտեսական միավորներ և այլն) մրցակցային հիմունքներով պայքարում են իշխանության համար: Այս ամենն, ի դեպ, բերում է հզոր արհմիությունների կայացմանը, որի հիմքի վրա էլ գործում են ձախ ուժերը:

Վախ

Ի տարբերություն ռացիոնալի, իռացիոնալ ավտորիտարիզմի հիմքում վախն է: Ավտորիտար լիդերը վախենում է, որ կկորցնի իշխանությունը և կիրառում է բոլոր մեթոդներն այն պահելու համար (կոմպրոմատներ, բռնություններ, կեղծիքներ, բանսարկություններ, կաշառումներ և այլն):

Իռացիոնալ լիդերը վախենում է իր շրջապատից, զգուշանում հանրությունից ու կասկածում բոլորին: Մյուս կողմից էլ՝ իռացիոնալ լիդերի ենթակաների վախն արտահայտվում է սեփական տեղը իշխանական բուրգում չկորցնելու ձգտման մեջ. քծնանքը, շողոքորթությունը, թիմակիցներին տրորելը, վերևից եկող ոչ օրինական հրամանները կատարելու պատրաստակամությունը դառնում են խաղի կանոններ: Առաջանում է խոր անջրպետ իշխող վերնախավի ու հանրության լայն շերտերի միջև՝ նպաստելով պետության լեգիտիմության կորստին:

Ինքնին հասկանալի է, որ իռացիոնալ ավտորիտարիզմը լեգիտիմ չի համարվում հանրության համար, քանզի պետության ու հանրային շահերի տեսանկյունից, որպես կանոն, բացասական արդյունքներ են արձանագրվում:

Իռացիոնալ ավտորիտարիզմի պայմաններում պետությունը տնտեսապես թուլանում է, խաթարվում է անվտանգության համակարգը, մարդիկ աղքատանում են, աճում է արտագաղթը: Բացի այդ՝ իռացիոնալ ավտորիտարիզմի դեպքում հանրային ցնցումների ու ֆորսմաժորների հավանականությունը մեծանում է:

Իռացիոնալ լիդերությամբ երկրները կա՛մ չեն հաղթահարում անցումային փուլը ու դառնում են հետամնաց պետություններ (աֆրիկյան փորձը դա է ցույց տալիս), կա՛մ դուրս են գալիս այդ վիճակից ներքին ցնցումների (մեծ կամ փոքր) և այլ ֆորսմաժորային (ներքին կամ արտաքին) գործոնների ազդեցությամբ:

Ռացիոնալ և իռացիոնալ ավտորիտարիզմի համեմատական վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ առաջինի դեպքում լիդերն ունի ոչ միայն իշխանությունը պահելու, այլ նաև պետական առաքելություն (հայ «բարեփոխիչների» սիրելի Սինգապուրում այդպիսին էր Լի Կվան Յուն):

Իռացիոնալ ավտորիտարիզմի նպատակն ու առաքելությունը բացառապես անձնական իշխանության պահպանումն ու հանրային ռեսուրսների հաշվին հարստացումն է: Իռացիոնալ ավտորիտարիզմի պայմաններում չկա հանրային ու պետական նշանակության առաքելություն:

. . .

Հաշվի առնելով վերը նկարագրված հատկանիշները՝ դժվար չէ հասկանալ, թե ինչպիսի ավտորիտարիզմ է Հայաստանում և ինչպիսի գործընթացներ կարող են տեղի ունենալ: Երբ իշխանությունը կոմպետենտ չէ և ընդամենն ունի աթոռը պահելու ինքնանպատակ, այն էլ՝ վախը սրտում, ապա հետևանքները ողբերգական են լինում:

ՀՀ նոր Սահմանադրության պայմաններում ներիշխանական քաոսը և կառավարման անկայունությունը նորմ է դառնալու: Արդյունքներն իրենց երկար սպասեցնել չեն տա: Հարցն այն է, թե ինչպե՞ս Հայաստանը դուրս կգա այս վիճակից: Եվ ամենակարևորը՝ ի՞նչ գնով:

Անդրանիկ Թևանյան

«Պոլիտէկոնոմիա» հետազոտական ինստիտուտի տնօրեն

Այս խորագրի վերջին նյութերը

Նիկոլը ճիշտ չէ, իսկ Սերժ Սարգսյանը սխալվեց

Նիկոլը ճիշտ չէ, իսկ Սերժ Սարգսյանը սխալվեց

Ապրիլ 23, 2019 11:45 Նիկոլը ճիշտ էր 2018թ. ապրիլի 23–ին, բայց սխալվեց վարչապետ դառնալուց հետո:
Փաշինյանը կրկին խոսեց ձևի ու լռեց բովանդակության մասին

Փաշինյանը կրկին խոսեց ձևի ու լռեց բովանդակության մասին

Մարտ 12, 2019 18:40 Նա պառակտել է Հայաստանի հանրությանը, բայց պատրաստ է խաղաղություն քարոզել հարևան երկրում ու քիրվայություն անել ադրբեջանցիների հետ:
Լևոն Տեր-Պետրոսյանի սպասելի նյարդայնացումը

Լևոն Տեր-Պետրոսյանի սպասելի նյարդայնացումը

Մարտ 01, 2019 16:50 Իրականությունն այն է, որ «Մարտի 1»-ը հնարավոր դարձավ ատելության մթնոլորտի արդյունքում:
Չդառնալ «Մարտի 1»-ի վարչապետ

Չդառնալ «Մարտի 1»-ի վարչապետ

Փետրվարի 22, 2019 10:10 96-ի կեղծիքների ու բռնության հետևանք էին 98-ի իշխանափոխությունը, 1999-ի հոկտեմբերի 27-ը ու 2008–ի մարտի 1-ը:
«Մեղավորության կանխավարկածը». Փաշինյանը արմենբաշիական համակարգ է ուզում կառուցել (տեսանյութ)

«Մեղավորության կանխավարկածը». Փաշինյանը արմենբաշիական համակարգ է ուզում կառուցել (տեսանյութ)

Փետրվարի 13, 2019 20:53 Դե արի ու այսքանից հետո քննադատիր նրանց, ովքեր Փաշինյանի՝ իշխանության գալու մեջ դրսի ուժերի դավադրություն են տեսնում:
Կենտրոնական բանկի «մեսիջը» կառավարությանն ու հպարտ քաղաքացիներին

Կենտրոնական բանկի «մեսիջը» կառավարությանն ու հպարտ քաղաքացիներին

Փետրվարի 05, 2019 13:05 Որքան էլ ԱՎԾ–ն ուշացրեց տարեկան մակրոցուցանիշների ամփոփումը, միևնույն է, վերջում թվերը հեղափոխական չստացվեցին։
Փաշինյանը՝ Սորոսի ու Բոլթոնի արանքում

Փաշինյանը՝ Սորոսի ու Բոլթոնի արանքում

Փետրվարի 04, 2019 19:00 Բոլթոնի պլանով նախատեսվում է, որ Հայաստանը պետք է զիջումների գնա Արցախի հարցում՝ մինչ այդ պատրաստելով հասարակությանը «խաղաղությանը»:
Փաշինյանը մերժո՞ւմ է Բոլթոնի պլանը

Փաշինյանը մերժո՞ւմ է Բոլթոնի պլանը

Փետրվարի 02, 2019 11:35 Ինչո՞ւ Փաշինյանը մտավ Բոլթոնի պլան և ինչո՞ւ է այժմ փախչում դրանից։
Ռ. Քոչարյան, Ս. Բաբայան, Վ. Մանուկյան, Ս. Սարգսյան, Վ. Սարգսյան. տարբեր ճակատագրեր, բայց մեկ ընդհանուր ուղի

Ռ. Քոչարյան, Ս. Բաբայան, Վ. Մանուկյան, Ս. Սարգսյան, Վ. Սարգսյան. տարբեր ճակատագրեր, բայց մեկ ընդհանուր ուղի

Հունվար 28, 2019 16:34 Հիմա կրկին, ինչպես 1998–ին, Հայաստանի ու Արցախի գլխին մութ ամպեր են կուտակվում։
Մեծ խաղի փոքրիկ դետալները

Մեծ խաղի փոքրիկ դետալները

Հունվար 24, 2019 11:55 Գալի՞ս է Փաշինյանի՝ «Պատերա՞զմ, թե՞ խաղաղություն» գրելու ժամանակը։
Ինչպես է Նիկոլ Փաշինյանը նախապատրաստվում խաղաղությանը

Ինչպես է Նիկոլ Փաշինյանը նախապատրաստվում խաղաղությանը

Հունվար 17, 2019 12:20 Փաշինյանը չունի Արցախի խնդրի լուծման հարցում որոշումներ կայացնելու մանդատ, լեգիտիմություն ու անհրաժեշտ պաշար:
Փաշինյանը գոհ է գրքերի վաճառքից. ինչո՞ւ են հայերը սկսել շատ կարդալ (տեսանյութ)

Փաշինյանը գոհ է գրքերի վաճառքից. ինչո՞ւ են հայերը սկսել շատ կարդալ (տեսանյութ)

Հունվար 09, 2019 14:15 Փաստորեն, եթե Քոչարյանի գրքի վաճառքը սկսվի Հայաստանում, ապա Փաշինյանը կարող է է՛լ ավելի մեծ ռեկորդների մասին խոսել:
Թումանյանի «մեսիջը» հայ ժողովրդին

Թումանյանի «մեսիջը» հայ ժողովրդին

Հունվար 03, 2019 09:55 Դերասանությունը գեղեցիկ է բեմի վրա, ուր խաղում են, բայց այն գարշելի է կյանքի մեջ, ուր ապրում են: Բեմի վրա խաղացողները շնորհքով մարդիկ են, իսկ կյանքում խաղացողները՝ ցածերն ու կեղծավորները:
2018-ը՝ մերժման, իսկ 2019-ը ՝ ԽԵԼՔԻ տարի

2018-ը՝ մերժման, իսկ 2019-ը ՝ ԽԵԼՔԻ տարի

Դեկտեմբեր 31, 2018 21:22 Մեզ մոտ ոչ թե նոր Հայաստանի նոր իշխանություն է ձևավորվել, այլ հին Հայաստանի վերջին իշխանությունը:
Փաշինյանի և Ալիևի ասիմետրիկ վարքագիծը. վտանգավոր խաղ է սկսված

Փաշինյանի և Ալիևի ասիմետրիկ վարքագիծը. վտանգավոր խաղ է սկսված

Դեկտեմբեր 26, 2018 16:00 Բոլթոնի պլանի կյանքի կոչումն է, որ ոգևորել է Ադրբեջանին ու, ամենայն հավանականությամբ, այդ պլանը դիմադրության չի հանդիպել Հայաստանում:
Ի՞նչ բացահայտեց գաղտնալսումը

Ի՞նչ բացահայտեց գաղտնալսումը

Դեկտեմբեր 06, 2018 14:15 Հասկանո՞ւմ է արդյոք Փաշինյանը, որ շատ ավելի լուրջ խնդիրներ մեր պետության և անձամբ իր համար կառաջանան, եթե նա բացի «Պանդորայի արկղը»:
Լեզվի սայթաքում ըստ Ֆրեյդի՞, թե՞ ըստ Փաշինյանի (տեսանյութ)

Լեզվի սայթաքում ըստ Ֆրեյդի՞, թե՞ ըստ Փաշինյանի (տեսանյութ)

Նոյեմբեր 27, 2018 14:40 «Նիկոլը Ճիշտ էր, ես սխալվեցի» սարգսյանական ձևակերպումն այլ իմաստ է ստանում:
Ո՞վ կհաղթի ընտրություններում

Ո՞վ կհաղթի ընտրություններում

Նոյեմբեր 22, 2018 17:00 Տիգրան Մուկուչյանը, դեմքի անմեղ հայացքով ու իր բարի աչուկները ճպճպացնելով, մեզ կհաղորդի թվերը այնպես, ինչպես հաղորդում էր նախորդ ընտրությունների ժամանակ:
Օլիգարխիայի երկաթյա կանոնը «Քաղաքացիական պայմանագրում»

Օլիգարխիայի երկաթյա կանոնը «Քաղաքացիական պայմանագրում»

Նոյեմբեր 16, 2018 11:38 ՀՀԿ-ն ու դրա լիդերը ցանկության դեպքում անգամ չէին կարող այնպիսի մոդել ստեղծել, ինչպիսին որ ստեղծում է Նիկոլ Փաշինյանը:
Ամբոխի և իշխանության հարաբերությունները. Փաշինյանը կգնա՞ Ռոբեսպիերի ճանապարհով

Ամբոխի և իշխանության հարաբերությունները. Փաշինյանը կգնա՞ Ռոբեսպիերի ճանապարհով

Նոյեմբեր 09, 2018 15:28 Ո՞վ կդառնա Նիկոլ Փաշինյանի իշխանության գլխավոր հակառակորդը: